Tổng quan giáo dục Hà Nội - Phần 1: Từ những ngày đầu tiên của nền khoa cử

(Nguồn ảnh: internet)

Hà Nội - nơi được biết đến với biệt danh Thăng Long nghìn năm văn hiến và 36 phố phường sầm uất cũng chính là nơi hội tụ những hiền tài và các kì thi tuyển chọn nổi tiếng trong Lịch sử với những chi tiết ẩn đằng sau đó.

Trước đó, việc tuyển chọn hiền tài phần lớn dựa trên tiến cử - đưa một người mới lên thay mà chưa kiểm tra được trình độ của họ, mặc dù Quốc tử giám - nơi được công nhận là trường đại học đầu tiên của đất nước được thành lập vào năm 1070. Nên thực ra nền giáo dục của thủ đô mới thực sự bắt đầu vào năm 1075 khi vua Lý Nhân Tông cho mở kỳ thi hội đầu tiên để tìm kiếm người tài cho đất nước bằng một phương pháp mới - khoa cử. Cụ thể, Đại Việt Sử ký toàn thư có viết

“ Ất Mão, năm thứ 4 (1075) (Tống, Hy Ninh năm thứ 8). Mùa xuân tháng 2, xuống chiếu thi minh kinh bác sĩ và thi nho học tam trường”

Người trúng tuyển năm ấy là Lê Văn Thịnh đã được cử vào cung dạy cho vua. 2 năm sau đó, kỳ thi được mở ra với những nội dung cơ bản như làm Toán, thư (viết chữ), hình luật (kiến thức về bộ luật đầu tiên của đất nước). Từ những nền tảng ấy, giáo dục Hà Nội nói riêng và giáo dục Việt Nam nói chung đã được hình thành ở bước đầu tiên

Sang triều đại nhà Trần, những cơ quan như Quốc học viện, Giảng võ đường được thành lập để giám sát việc học của người dân. Quốc tử giám ngày càng được mở rộng hơn cho cả con em quý tộc, quan lại cũng như là thường dân có tri thức tham gia. Lệ thi cũng được rõ ràng hơn, cụ thể 3 năm 1 lần sẽ có kỳ thi hương tuyển với xếp hạng như : trạng nguyên (người đứng đầu), bảng nhãn (người đứng thứ hai), thám hoa (người đứng thứ ba) cùng với những lứa người tài khác. Hiền tài nổi bật thời kỳ này bao gồm: Trạng nguyên Mạc Đĩnh Chi, Bảng nhãn Lê Văn Hưu (tác giả đầu tiên của Đại Việt sử ký toàn thư), Thám hoa Giang Văn Minh, v.v.

Sau một thời gian ngắn bất ổn do kháng chiến chống quân Minh của nhà Hồ, nhà Lê Sơ - triều đại tiếp theo của Việt Nam đã có nhiều thay đổi đáng kể. Nội dung thi đã trở nên phong phú hơn nhưng chủ yếu tập trung vào Nho học - Luận ngữ, thơ Đường luật, v.v. Theo sử gia Lê Quý Đôn

“ Tính từ năm 1442 đến năm 1526 gồm 26 khoa, lấy 989 người đỗ tiến sĩ, mà có 63 người dự vào tam khôi, thế là thịnh đạt lắm”

Sang thời nhà Mạc, lệ thi thời nhà Lê được khôi phục và các kỳ thi tiếp tục được tổ chức đều đặn. Năm 1535, Trạng Trình Nguyễn Bỉnh Khiêm đỗ trạng nguyên. Trong khoảng thời gian đó, cuộc chiến Nam - Bắc triều (157-1572) giữa nhà Mạc và thế lực nhà Lê vẫn đang diễn ra ác liệt, cho đến năm 1572 - nhà Mạc vào bờ sụp đổ thì vua Lê được rước giá về Thăng Long còn họ Trịnh thành lập chính quyền mới - nhà Lê trung hưng. Chính quyền này vẫn tổ chức lệ thi giống như thời Lê Sơ

(Còn tiếp)

Tác giả: Thành Hưng

------

Nguồn thông tin và tài liệu tham khảo

[1] Cao Huy Chu, Đào Duy Anh. (1971-1972). Đại Việt Sử ký toàn thư. NXB, Thời Đại

[2] Nguyễn Huy Thắng.(2014).Sử ta chuyện xưa kể lại tập 2.NXB, Kim Đồng