Tổng quan giáo dục Hà Nội - Phần 2: Đến những khủng hoảng dẫn tới nền giáo dục mới

(Ảnh trường Đại học Tổng hợp Hà Nội, nguồn internet)

Thời gian cứ trôi qua, nền khoa cử Việt Nam vẫn còn đó, nhưng Quốc tử giám Thăng Long lúc đó không còn là điểm thi chính nữa. Thay vào đó, dưới thời nhà Nguyễn, do triều đình dời đô nên Quốc tử giám Thừa Thiên (Huế)

Tuy nhiên một thời gian sau, kể từ khi cuộc kháng chiến chống Pháp bắt đầu với sự kiện Nam kỳ lục tỉnh mất (1860), nước ta đã dần dần mất đi chủ quyền do triều đình không thành công trong cuộc chiến ấy. Tới năm 1884 - thời điểm hiệp ước Patenôtre được ký tại Huế đã đánh dấu những năm đầu tiên của nền cai trị Pháp.

Những luồng tri thức mới được du nhập vào Việt Nam song song với sự phát triển của những phong trào yêu nước, đặc biệt là những môn khoa học - trước vốn không có chỗ đứng trong nền khoa cử phong kiến thì nay lại được mở rộng hơn. Sự ra đời của trường Quốc học Huế cũng như là các viện như Pasteur Hà Nội (nay là viện vệ sinh dịch tế trung ương), Pasteur Sài Gòn - TP Hồ Chí Minh và rất nhiều học viện khác đã đánh dấu sự chuyển biến tích cực đó.

Cũng vì thế, nền khoa cử của Việt Nam đã vào bờ sụp đổ cho đến năm 1919 thì đã mất hoàn toàn mất hiệu lực và đã nhường lại sứ mệnh cho hệ thống giáo dục đầy bất công do Pháp thành lập. Tuy có sự mở rộng ở những môn khoa học, nhưng Pháp đã cố tình phá đi bản sắc văn hóa Việt bằng cách coi tiếng Việt là ngoại ngữ cũng như là ẩn đi những chương trình về lịch sử Việt Nam.

Những lý do đó không thể ngăn cản những tri thức Việt Nam yêu nước hành động. Những phong trào Duy tân (1905 - 1909) đã được phát động nhằm mục đích là đào tạo học sinh Việt Nam sang Nhật - quốc gia duy nhất tại châu Á không trở thành thuộc địa của phương Tây. Hay như cuộc vận động duy tân và phong trào chống sưu thuế tại Trung kỳ do Phan Chu Trinh phát động nhằm chống lại sưu thuế của triều đình và vận động người dân thay đổi lối sống sinh hoạt từ cách ăn mặc cho đến suy nghĩ đã thể hiện được những nỗ lực của chúng ta, chỉ có điều, những nỗ lực ấy chưa đủ lớn để dành lại nền độc lập cho quốc gia hình chữ S này.

Mãi đến năm 1920, khi mà Nguyễn Ái Quốc đã quyết định đi tìm đường cứu nước cho Việt Nam, sự bài bản đã bắt đầu từ đây. Ông đã tham gia đầy đủ các hoạt động tại các châu lục với nhiều quốc gia như Pháp, Trung Quốc, Mỹ, Thái Lan v.v. Song song với đó, những phong trào yêu nước vẫn phát triển đồng đều và sôi nổi. Ngày 2/3/1945, Nhật chính thức lật đổ Pháp tại Việt Nam và thành lập chế độ bù nhìn của chúng, nhưng được 5 tháng thì Nhật chính thức đầu hàng (trong chiến tranh thế giới thứ 2). Khi đó, mặt trận Việt Minh do Hồ chủ tịch thành lập đã kịp thời lật đổ nền cai trị ngắn ngủi đó và khai sinh ra nhà nước và chính phủ lâm thời Việt Nam dân chủ Cộng hòa.

Tuy nhiên, xung đột chính trị cùng với sự quay lại của thực dân Pháp đã khiến cho nền hòa bình non trẻ của Hà Nội nói riêng và Việt Nam nói chung một lần nữa rơi vào tình thế nguy hiểm. Cho nên, nền giáo dục thời kỳ này đã có một trọng trách rất lớn - diệt giặc dốt - một trong những tàn dư do thực dân Pháp để lại, bên cạnh đó việc chuẩn bị và đối đầu với cuộc kháng chiến chống Pháp cũng là một trong những việc quan trọng khác mà ngành giáo dục cũng góp 1 công sức không nhỏ vào đó.

Tác giả: Lê Thành Hưng